Yãk-y n kẽng y sẽn tarã nengẽ

Baleka Mbete

Soolge Wikipidiya
Baleka Mbete
neda
Sex or genderfemale Tekre
Country of citizenshipSouth Africa Tekre
Name in native languageBaleka Mbete, Baleka Mbete Tekre
Family nameMbete Tekre
Date of birth24 Bõn-biuungo kiuugu 1949 Tekre
Zĩ-ninga o rogeTransvaal Province Tekre
SpouseKeorapetse Kgositsile Tekre
Languages spoken, written or signedEnglish Tekre
Occupationpolitician, minister Tekre
Educated atInanda Seminary School Tekre
Member of political partyAfrican National Congress Tekre
Described at URLhttps://www.parliament.gov.za/person-details/668, https://www.pa.org.za/person/baleka-mbete/ Tekre

Baleka Mbete (a sẽn dog yʋʋmd 1949 sigr kiuug rasem 24 wã) yaa Afirik-Bĩngr politik soab sẽn yaa Afirik Kibɩ tẽnga taoor soab pʋga yʋʋm 2008 yʋʋmd kiuugã n tãag yʋʋm 2009 yʋʋmd kiuug rasema. A yɩɩ tẽnga taoor soaba yʋʋm a yiib sẽn pa pʋga, 2004 n tãag 2008 la 2014 n tãag 2019. A yɩɩ taoor soab pʋɩɩr yʋʋmd 1996 n tãag yʋʋmd 2004.[1] A yaa African National Congress (ANC) ning ning sẽn yãk a taoor soab yʋʋmd 1994 wã, la a basa a zĩiga yʋʋmd 2019.

A Mbete sẽn dog KwaZulu-Natal wã yaa karen-saamb sẽn zãms n yaa ra-karemd sẽn zab ne apartheidã, sɩngrẽ ne b sẽn boond tɩ Black Consciousness Movement. Yʋʋmd 1976 wã n tãag 1990 wã, a zĩnda ANC wã sẽn da be Afirik Kibar soolmẽ wã. Wakat kãnga, a yɩɩ politikã taoor soaba, la a yɩɩ yɩɩd yɩɩla taoor soaba. A sẽn lebg n wa Afirik Kibar, a talla ANC taoor-lʋɩtbã sẽn da be n na n tõog n kao apartheidã kaoobã, la a maana ANC pagb sullã sẽn lebg n sɩng n wa n yaa tẽnga sɛk-bi-tʋʋmd yʋʋm 1991-1993.

A Mbete yaa tẽnga taoor soab n yãk a meng n zĩnd tẽnga pʋga, yʋʋmd 1994 wã, la a zĩnda tẽnga pʋga hal tɩ ta 2019 soabã, hal tɩ pa be yʋʋm 2009 n tãag 2014 ye. A sẽn wa n be tẽnga pʋgẽ wã sɩngame yʋʋmd 1996 wã, a sẽn yɩ tẽnga taoor soab pʋga, la a kell n yɩɩ tẽnga taoor soab a tãab soaba, a sẽn wa n lebg tẽnga taoor soab n na n tũ Frene Ginwala. Yʋʋmd a tãab-n-soabã sẽn yaa yʋʋmdã, a kẽnga taoor-soabg pʋga, yʋʋm 2008 sigt kiuugã pʋgẽ, sẽn yɩlẽ tɩ tẽnga taoor soab a Thabo Mbeki yik n kao a naam.

Baa a sẽn zãgs n pa le wa Parlamentẽ yʋʋmd 2009 wã, a Mbete lebg n waame yʋʋmd 2014 kiuugã pʋgẽ, a sẽn da yaa tẽnga taoor soab. A sẽn wa n be tẽnga pʋga, a pa le yãt a sẽn da be wã ye.

A yaa ANC ning sẽn sɩng n yaa a Zuma taoor soaba yʋʋm yʋʋm yʋʋm 1976. A yɩɩ ANC tẽnga taoor lʋɩtb sull ning sẽn be yʋʋmd 1994 n tãag yʋʋm 2022 soabã.

A vɩɩm la a lekolle bangr

[tekre | teke sidgem]

A Mbete rogame yʋʋmd 1949 bõn-bɩʋʋng rasem 24 daarẽ, Hlubi zakã pʋgẽ[2] Clermont, sẽn yaa tẽng sẽn be Durban soolmẽ wã.[3] A zĩnda a bi-puglã pʋga a ma-poak sẽn be Transvaal sẽn be rɩtgẽ wã, n kẽng lekoll sẽn pa beẽ wã.[3] Yʋʋmd 1958 wã, a zakã rãmb kolga Cape Province wã, tɩ b ba wã tõe n tʋm sɛb-rãmb tʋʋmd Fort Hare Yuniõrmẽ.[4] A sẽn wa n pa le tʋmda, a sẽn da be Afirik Kibar Komunisã wã yĩnga.[3] A ma ra yaa pe-poakre, la a ra yaa bi-bɩɩg a yiib soaba la bi-pugl a ye zakẽ.[5]

A sẽn wa n paam a Inanda Seminary yʋʋmd 1968 wã,[6] a kẽnga Eshowe Training College sẽn be Eshowe wã, la sẽn looge, a kẽe Lovedale sẽn be Alice wã.[3] A paama zãmsg karen-saamb yʋʋmd 1973 wã, la a lebg n wa Durban n zãms lekoll sẽn be KwaMashu.[4][6]

Anti-apartheid tʋʋmd

[tekre | teke sidgem]

A Mbete sẽn da zãmsd nebã Natal tẽnga, a kẽnga b sẽn boond tɩ Black Consciousness Movement wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1976 wã sɩngrẽ, b yõka a Mbete ne a ba-biigã n bas-b tɩ b tʋmd politikã yĩnga.[3] A sẽn wa n bas-a wã, a kẽnga tẽn-soaba, n bas Afirik-Dĩng n kẽng Swaziland yʋʋmd 1976 rasem 10 soabã.[3][4]

Exile: 1976–1990

[tekre | teke sidgem]

A Mbete sẽn da be tẽn-soaba wã, a kẽnga Afirik Nasyonal Kongre (ANC) ning sẽn zabd ne apartheidã pʋgẽ. A zãmsda me lekoll sẽn be Mbabane, Swaziland, hal tɩ ta 1977 wã, a sẽn wa n kẽng Dar es Salaam, Tanzani. A sẽn be Dar es Salaam, Tanzania wã,[6] a tʋma a ANC tʋʋm ne yẽesem, n kẽ a parti wã sɛbã la sɛbã pʋga - sẽn yɩɩd fãa, a tʋma Radio Freedom wã - la a Rãagdb sullã, sẽn yaa sull ning sẽn dɩk b zĩigẽ ANC pagb sull sẽn da pa be wã. A Mbete yɩɩ Tansanɩ pagb sullã sɛk-koɛɛga yʋʋm 1978-1981.[6]

Yʋʋmd 1981 n tãag 1983, a yɩɩ ANC taoor soaba Nairobi, Kenya, zĩig ning a sɩdã sẽn da tʋmdẽ.[3][6] Rẽ poore, a zĩnda Gaborone, Botswana (1983-1986); Harare, Zimbabwe (1986-1987); la Lusaka, Zambia (1987-1990).[6] Sẽn paas a tʋʋm ne pagbã sullã, a ra kẽeda kulturã la b zãmsgã pʋgẽ, a sẽn yaa Medu Art Ensemble taoor soaba.[3] A ra yaa yɩɩt sẽn yiisd b sɛbã me, n gʋlsd a pʋg-paalgã yʋʋr sẽn boond t'a Baleka Kgositsile.[7]

Transition: 1990–1994

[tekre | teke sidgem]

A Mbete lebg n waame Afirik Dĩngrma sẽn yi a Zeova yembrã pʋgẽ yʋʋmd 1990 tʋʋl kiuugã pʋgẽ.[8] Yʋʋm nins sẽn pʋglã, a ra yaa ANC sull ning sẽn da be n na n maan sõssã n na n kɩt tɩ b pa le tar sor n na n welg b meng ye.[9] Sẽn paase, b lebs n lugla ANC pagb sull yʋʋmd 1990 tʋʋlg kiuugã, la a Mbete zĩnda taoor-soab sull ning sẽn get b sẽn lebs n lugl-a wã pʋgẽ.[6] Yʋʋmd 1991 wã, yʋʋmd 1991 wã, b sẽn maan tigis-kãseng ning sẽn deng n be Kimberley wã,[10] b yãka a Mbete t'a yɩ tigis-kãsem soaba. A yɩɩ taoor soaba a Gertrude Shope.[11] A zĩnda a tʋʋmdã pʋgẽ wakat a ye: yʋʋmd 1993 yʋʋm-soabg kiuugã, b yãka a Nosiviwe Mapisa-Nqakula t'a wa rɩ a naamã.[12]

A tʋʋma goosneema puga

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 1994 Afrɩka Kibɩ wã pipi sõob sẽn zĩnd apartheidã poore, b yãka a Mbete t'a na n yɩ ANC taoor soab Ninsaal Tigenga pʋgẽ. Yaa a sẽn sɩng a yʋʋm 25 tʋʋmdã sẽn yɩ South African Parliament tẽnga taoor lʋɩtb sullẽ wã.[6] Sẽn paase, yʋʋmd 1994 yʋʋm-rɩt kiuugã, b yãka a sẽn yaa a nin-buiidã taoor lʋɩtb sull ning sẽn get b sõor yelle. A paama vot wʋsg n yãk a soab tɩ a yaa a 17 soabã.[13]

Yʋʋmd 1995 wã, b yãka a Mbete t'a yɩ ANC tẽnga taoor soaba, la a yɩ tẽnga taoor soab sẽn get sɩdã la zems-n-taar komisyonã taoor soaba.[6]

Deputy Speaker: 1996–2004

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 1996 wã, a paama taoor-soaba, a sẽn na n yɩ tẽnga taoor soab ning sẽn geta tẽnga yɛl yelle. A Bhadra Ranchod n lebg tẽnga soaalã.[14] Yʋʋmd 1999 wã, yʋʋmd 1999 wã kiuug rasem 14 wã, a sẽn wa n yãk n na n yɩ taoor soab pʋɩtba, a paama boto, n tõog a Dene Smuts sẽn yaa demokrɩtã wã. A paama vot 326 n yaool n pa paam a Smuts n yãk a 47 ye.[15]

Yʋʋmd 1997 wã, yʋʋmd 1997 wã, b wilgame tɩ a Mbete paama a so-toakã sɛb sẽn pa zems ne a sẽn da kõ-a wã, a sẽn da maand mak-sõngo, Mpumalanga. A Mbete yeelame t'a ra yaa wʋsg n pa tõe n gũ a sor n wa paam a sor n na n tɩ bao sor n na yɩl n tõog n soog a meng raab ye. La a kɩɩsame tɩ a pa zoe n yeel woto ye.[5] B sẽn maan b sẽn datã, b maana yel-solemd sẽn yaa kãseng n paas tɩ b bãng b sẽn maan b tʋʋm wẽnsã wɛɛngẽ Mpumalanga wã sẽn be zĩig ning sẽn yaa koakã tʋʋm zĩigẽ wã,[16] la b yiis tẽnga minisr a ye tʋʋm-kãnga pʋgẽ.  La b pa yeel tɩ b pa maan yel-wẽn ye, la b yeelame tɩ b "maaga a sẽn pa mi bũmb ning sẽn yaa wẽnga".[17][18][19]

A sẽn yɩ taoor soaba n goamde wakat a pipi: 2004-2008

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 2004 wã, b sẽn yãk n yãk n na n yɩ tẽnga taoor dãmb n na n yãk a Mbete n yɩ tẽnga naab n na n dɩk a Frene Ginwala.[20] A yaa a Zeova Kaset soaba. A yaa a sẽn yãk-a t'a wa maan tʋʋm-tʋmdã yʋʋmd 2004 yʋʋm-vẽk kiuug rasem 23 wã Gwen Mahlangu yaa a yaoodã.[21]

A Mbete (gɛt rɩtgo) yãa Rus tẽnga taoor soab a Vladimir Putin a sẽn wa n be Afirik Kibar yʋʋmd 2006 wã sasa

A Mbete sẽn yɩ taoor soaba wakat yɩɩ wa a Travelgate scandal bãaga, sẽn da yaa politikã rãmb sẽn zãgs b sẽn da kõ-b b sẽn na n kẽed ne tẽnga taoor dãmb n tɩ kẽed ne tẽngã. A Post & Guardian wã yeelame tɩ a ra yaa ANC "bãmbã sẽn gɩdg b sẽn tõe n maan bũmb ninsã" taoor soaba.[22] A wilgame tɩ a talla a Tony Yengeni, ANC politik soab sẽn da beẽ wã, n deeg tɩ b kʋʋ a Parlament yʋʋmd 2003 wã.  A menga tũuda a Yengeni n kẽng Pollsmoor Prison bãens roogẽ yʋʋmd 2006 wã, a sẽn wa n wa n wa maan a bãensã.[23] La a Mbete yeelame t'a tara sor n na n paas a Parlamentã la a kom-tĩnsã pãnga, n yeel t'a paama "tĩnd sẽn yaa bãnd sẽn yaa gom-bi-kãnga".[24] A sẽn maan woto wã kɩtame t'a Zingile Dingani, sẽn yaa tẽnga taoor soaba, baoo a meng tʋʋm tʋʋm n paas n kõ a meng tʋʋmde.[24][25]

Yʋʋmd 2006 yʋʋm-yɛr kiuugã, a Mbete ra rɩkda a zõog n na n kẽng a Ellen Johnson Sirleaf sẽn na n yɩ Liberia tẽnga taoor soaba waoogrã. A sẽn da be a pʋgẽ wã yaa a tʋmtʋmd a ye.[26] A Ferial Haffajee yeelame tɩ ligdã yaa tʋʋm-dẽgd.[27]

B sen wã n naan yãki ANC taoor soaba
[tekre | teke sidgem]

A Mbete sẽn wa n yaa taoor soaba wakatẽ wã, b yãka a tɩ b na n yãk a ANC taoor lʋɩtb sull n zĩnd a 52nd National Conference wã pʋgẽ, sẽn zĩnd Polokwane yʋʋmd 2007 yʋʋm-soabg kiuugã pʋgẽ. A ra yaa sull ning sẽn geta a sullã taoor soaba tʋʋmde, la a basa a sẽn da rat n yɩ sullã taoor soab n na n yɩ sull ning sẽn get a yellã.[28] Tokyo Sexwale ra yãkame tɩ b yɩ tẽnga taoor soaba, la a wilgame t'a na n basa a Mbete poorẽ n na n sõng "rɩtbã pãng paasgo".[29]

Sẽn pʋgda, yʋʋm 2007 yʋʋm kiuug rasem 18 wã, a Mbete paama yʋʋm a nu n lebg ANC tẽnga taoor soaba. A sẽn da rat n yɩ taoor soab a Jacob Zuma wã,[28] a tõoga a Joel Netshitenzhe sẽn da rat tɩ yaa a Thabo Mbeki n wa n na n wa n kao a naamã. A tõogame n paam n deeg boto sẽn yaa 61% n kõ a Soamã.[30]

Deputy President: 2008–2009

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 2008 sigt kiuug rasem 20 wã, ANC wilgame tɩ b kosa a Mbeki t'a yi a zu-soaba. A sẽn wa n na n sigl a meng n kõ a Mbete tʋʋm-no-kãsenga, a wa n sigla a sẽn na n siglg a meng n sigl n sigl-a wã.[31]

B ra tagsdame tɩ a Mbete na n lebga a Mbeki zu-soaba, tɩ kɩt t'a lebg pʋg-soaba sẽn yaa tẽnga taoor soab pipi Afrika-Dĩngã pʋgẽ. Yʋʋmd 9 kiuug rasem 23 wã, SABC wilgame tɩ a Mbete yaa Afirik Kibar tẽnga taoor soab pʋga kandida sẽn yaa a sẽn na n yɩɩdã, a Phumzile Mlambo-Ngcuka sẽn yi tʋʋm-kãnga poorã poorã.[32]

Yʋʋmd 2008 bõn-bɩʋʋng kiuug rasem 25 soabã, a Motlanthe yãka a tɩ yɩ tẽnga taoor soab pʋga.[33]

Hiatus n-yɩ Parliament: 2009–2014

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 2009 yʋʋm-vẽkr kiuugã, a Mbete leb n yãka a sẽn yaa a parlamentã taoor soaba, la a pa le sak n na n yɩ tẽnga taoor soab ye. A pa sak n deeg a pʋlem tɩ yaa tẽnga taoor soab me ye.[34] A Jacob Zuma sẽn wa n yaa tẽnga taoor soaba wilgame tɩ Kgalema Motlanthe na n lebga a taoor soab pʋɩɩrã, la ANC yeelame t'a na n kẽnga Luthuli tẽnga tɩ b na n tʋm a tʋʋmdã wakat fãa, n pa le lebg n wa tẽnga taoor soaba ye.[35] A Mbete zãgsame tɩ b sẽn na n pʋlem a naamã wã ra yaa tɩlɛ tɩ b leb n yãk-a tɩ b lebg tẽnga taoor soaba. A yeelame tɩ "a yaa wakat sẽn kõn sa".[36]

Yʋʋmd 2009 yʋʋm tusr kiuugã pʋgẽ, Daily Maverick wã wilgame tɩ a Mbete "ka be politikã zĩigẽ ye" tɩ yaa bũmb sẽn ket n yaa yel-solemd ne nebã.[34] La a sẽn wa n yaa ANC taoor soab wakat n sɛ, a paama a yiib-n-soabã yʋʋm 2012 yʋʋm kiuug rasem 18 daarã, a sẽn wa ne a Thandi Modise ne a vot sẽn yaa 76%.[37]

A yiib-n-soabã yaa taoor soaba goamda: 2014-2019

[tekre | teke sidgem]

A Mbete lebg n kẽnga ANC tẽnga taoor dãmb taoor yʋʋmd 2014 wã, la b yãka a tɩ b lebg n kẽ tẽnga taoor dãmb tʋʋmde. Yʋʋmd 2014 tʋʋl-kãsengã pipi tigisgã wakate, a tõoga zab-soab ning sẽn da yaa zab-soaba wã ne yãgbo, n paam n deeg boto 260 ne neb 88 sẽn da yãkd a Nosimo Balindlela sẽn yaa Demokraatã Soabã.[38]

Allegations of bias
[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 2014 sɛt kiuug rasem 10 wã, sull a nu sẽn yaa moabg rãmba, sẽn tar n be ne Demokraat Soog ne Ekonomik Piig-n-paalbã wilgame tɩ b ratame tɩ b wilg tɩ b pa tẽed a Mbete ye. Sẽn paase, b sẽn da wa n sõsda ne taab sigr kiuug rasem 16 daarã, b tõoga b sẽn da rat n yeel tɩ b pa le sak n deeg ye. Woto yaa sẽn yɩ to-to tɩ b sẽn da wa n yãk n na n yãk n yãk n bas a Mbete wã poore, b sẽn da na n yãk tɩ b yãk n bas-a wã yĩnga.[39][40]

Sẽn yɩɩd fãa, yʋʋm wʋsg pʋgẽ, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra yetame tɩ a yaa ANC poorẽ soaba, la a yaa Zu-soabã Zuma zoobga.[41][42][43][44][45][46][47][48] Yʋʋmd 2016 tʋʋlg kiuugã, b yeelame tɩ b sẽn da wa n zabd ne b sẽn pa tar sor n na n tõog n maan b sẽn tõe fãa n maan b mens n tõog n tõog n tũ Wẽnnaam noyã.

A Mbete ne Irã maan-kʋʋd a Javad Zarif yʋʋmd 2017 sigr kiuugã

ANC taoor lʋɩtbã koe-moonegã

[tekre | teke sidgem]

Sẽn deng ANC sull 54 soabã, sẽn na n yãk a Zuma pʋɩta wa ANC taoor soaba, a Mbete wilgame t'a yaa prezida sẽn na n lʋɩ taoor yʋʋmd 2016 yʋʋm-vẽk kiuugã.[49][50] ANC pagb sullã talla kandida a to: Nkosazana Dlamini-Zuma, la b pa get a Mbete t'a yaa taoor soaba ye, la a kell n maana koe-moonegã n tũud #BM17 n tãag yʋʋm 2017 yʋʋm-soabg kiuugã.[51][52] La zãnda, a Mbete talla a Cyril Ramaphosa, sẽn yaa a Dlamini-Zuma taoor soaba, n na n yɩ a prezida.[53] B wilgame t'a ra na n sõnga a Ramaphosa, bala a sũur sãama ne a Zuma sẽn pa deeg a koe-moonegã.[54]

A Mbete pa leb n yãk n yɩ tẽnga taoor soab tigisgã pʋgẽ ye, la a pa leb n zĩnd n yãk taoor soab ning fãa ye, la b leb n yãk-a lame n yɩ tẽnga tʋʋmde taoor soaba.[55] A Post & Guardian wã sẽn togsd rẽ wã, a Mbete sẽn pa tõog n maan a naamã naabã poore, a pãng sẽn be a sullã pʋgẽ wã boogame.[56]

A sẽn paame la maan bũmb ninsã fãa poore,

[tekre | teke sidgem]

Yʋʋmd 2019 wã, a Mbete yeela Sowetan sɛbã tɩ yẽ pa mi "bõn-bʋs sẽn na n zĩnd kiuugã pʋga ye".[57] A sẽn wa n yãk-a n na n yɩ tẽnga taoor soaba, a paama a soog-n-taarã, la yʋʋmd 5 soabã, ANC wilgame t'a na n yãka Thandi Modise sẽn na n wa n wa yaa tẽnga taoor soab n na n lebg tẽnga taoor soaba.[58] Sẽn pʋgl daarã, ANC wilgame tɩ b ra yetame tɩ a Mbete sẽn yiis a yʋʋr wã yaa a sẽn pa na n le wa a siglgã taoor lʋɩtb sullẽ ye.[59]

Yʋʋmd 2022 tʋʋlg kiuugã pʋgẽ, a Mbete yeela Radio 702 t'a "maana politikã". [60] La kiuug a yiib poore, b yãka-a lame t'a yɩ ANC pagb sull sull sull sull sẽn yaa taoor soaba. A sẽn maan woto wã, a rɩka taoor ne a Maropene Ramokgopa sẽn yaa a taoor soaba hal tɩ b yãk taoor-lʋɩtgã sull a ye.[61][62] Yʋʋmd 2022 yʋʋm-soab kiuugã, ANC siglgã siglgã siglg 55 soabã pʋgẽ, b pa leb n yãk-a lame tɩ b lebg n zĩnd a taoor lʋɩtbã taoor lʋɩtb sullẽ ye. A sã n wa pa le zĩnd a zĩigẽ wã, yaa naoor a pipi n zĩnd yʋʋmd 1994 wã tɛka.[63]

Commercial interests

[tekre | teke sidgem]

B sẽn da wa n gomd a Mbete sẽn da yaa ned sẽn da tʋmd tʋʋm-kãsemsã yelle, b pa le tõe n bãng a sẽn yaa ned ning ye. A ne a K. M. Seimelo sẽn yaa ANC tẽnga sɛk-biis sẽn be Northern Cape wã yaa Dyambu Holdings wã pʋɩtbã, sẽn tʋmd Gautrain zãma sẽk tʋʋm-kãsenga sẽn be Gauteng soolmẽ wã.[64] B wilgame tɩ Dyambu Holdings tara zood ne gãneg sẽn ki wã, a Brett Kebble.[65] Yʋʋmd 2010 wã, b maana rap sẽn da get a sẽn na n maan "BEE" tʋʋm-teedã n kõ a R25 milyõ.[66]

A meng vɩɩm

[tekre | teke sidgem]

A Mbete kẽnga ne gʋlsd la seb-gʋlsd sẽn da be yembrã, a Keorapetse Kgositsile, yʋʋmd 1978 wã.[3] B welg-b lame yʋʋmd 1992,[4] la a kẽe kãadem ne ned sẽn boond t'a Nape Khomo, sẽn yaa zak soab yʋʋmd 2016.[2] A tara kom-dibli a tãabo la kom-pugli a yiibu.[14]

Sebtiise

[tekre | teke sidgem]
  1. https://www.parliament.gov.za/former-presiding-officers
  2. 2.0 2.1 Linda, Vicky Abraham and Siphiwe. "Baleka Mbete's love story". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 "Biography of Baleka Mbete-Kgositsile by Brianna T. Hogg | South African History Online". sahistory.org.za (in English). Retrieved 2025-08-04.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 Editor, Zimkhitha MathunjwaBlogs; Africa, HuffPost South (2017-08-08). "Baleka Mbete: The Woman Behind The Speaker". HuffPost UK (in English). Retrieved 2025-08-04. {{cite web}}: |last= has generic name (help)
  5. 5.0 5.1 Reporter, Staff (1997-08-08). "`I did nothing to resign about'". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 "Baleka Mbete, Ms | South African Government". www.gov.za. Retrieved 2025-08-04.
  7. https://www.jstor.org/stable/463783
  8. http://www.sahistory.org.za/people/baleka-mbete-kgositsile
  9. "Baleka Mbete". Our Constitution (in American English). 1949-09-24. Retrieved 2025-08-04.
  10. Winnie Mandela's Defeat In ANC Vote Is Hailed. ISSN 0882-7729.
  11. Team, Politics (2245-07-25). "Baleka Mbete: a JZ ally who wants a state capture probe". IOL (in English). Retrieved 2025-08-04. {{cite web}}: Check date values in: |date= (help)
  12. https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/Celebrating%20Women%20in%20SA%20history.pdf
  13. "49th National Conference: National Executive Committee as elected at Conference – ANC" (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  14. 14.0 14.1 Percival, Jenny (2008-09-19). Baleka Mbete profile (in British English). ISSN 0261-3077.
  15. Reporter, Staff (1999-06-14). "GINWALA RETURNS AS SPEAKER". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  16. Reporter, Staff (1997-05-23). "'Fire MEC', says licence scam report". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  17. Reporter, Staff (1997-05-26). "Sacked MEC will fight licence probe". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  18. "Global Integrity - South Africa Timeline". www.globalintegrity.org. Archived from the original on 2007-08-26. Retrieved 2025-08-04.
  19. Reporter, Staff (1997-12-23). "Up to their necks in sleaze …". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  20. "Madam Speaker silenced". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  21. https://mg.co.za/article/2004-04-23-mbete-mahlangu-elected-to-top-posts/
  22. Reporter, Staff (2008-10-02). "Why Mbete?". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  23. http://www.thetimes.co.za/SpecialReports/Yengeni/Article.aspx?id=298749
  24. 24.0 24.1 Reporter, Staff (2006-07-28). "MPs seek new powers". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  25. Reporter, Staff (2006-10-13). "Goniwe hides in Parliament". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  26. Reporter, Staff (2006-03-24). "Now the speaker joins the jet set". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  27. Reporter, Staff (2006-04-10). "Flights of fancy". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  28. 28.0 28.1 Booysen, Susan (2011). Aluta continua, from Polokwane to Mangaung. Wits University Press. pp. 33–84. doi:10.18772/12011115423.5. ISBN 978-1-86814-542-3.
  29. Booysen, Susan (2011). Aluta continua, from Polokwane to Mangaung. Wits University Press. pp. 33–84. doi:10.18772/12011115423.5. ISBN 978-1-86814-542-3.
  30. "RESULTS FOR THE ELECTION OF ANC OFFICIALS". www.anc.org.za. Archived from the original on 2008-06-29. Retrieved 2025-08-04.
  31. Reporter, Staff (2008-09-21). "Mbeki resigns before the nation". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  32. http://www.sabcnews.com/politics/government/0,2172,177271,00.html
  33. Allen, John (2008-09-25). South Africa: New President Removes Health Minister (in English).
  34. 34.0 34.1 Grootes, Stephen (2009-12-07). "The rise (and denied fall?) of Baleka Mbete". Daily Maverick (in English). Retrieved 2025-08-04.
  35. https://ewn.co.za/2009/05/08/Deputy-President-Baleka-Mbete-out-of-government
  36. Reporter, Staff (2009-05-12). "Mbete denies she was chasing deputy president post". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  37. Reporter, Staff (2012-12-18). "Mangaung: The ANC's newly elected top six". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  38. Reporter, Staff (2014-05-21). "Baleka Mbete sworn in as speaker of the House". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  39. "Mbete motion defeated after opposition walkout". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  40. http://www.timeslive.co.za/politics/2014/09/10/opposition-unites-to-say-baleka-mbete-must-go
  41. Ferreira, Emsie (14 November 2014). "Mbete vows to protect Parliament". IOL. Retrieved 2016-04-10.
  42. Stone, Setumo (17 February 2015). "Mbete's incendiary remarks reveals bias and paranoia". The Dispatch. Archived from the original on 22 March 2016. Retrieved 2016-04-11.
  43. Makhanya, Mondli (14 February 2016). "Baleka Mbete, a crime scene cleaner". CityPress. Retrieved 2016-04-11.
  44. SAPA (22 March 2015). "Parliament denies accusations of bias". IOL. Retrieved 2016-04-11.
  45. Zuma, President Jacob; GCIS, Speaker of Parliament Baleka Mbete Picture. "Mbete shielded president from R4bn jet issue". Retrieved 2016-04-10.
  46. Ackroyd, Bianca. "WATCH: 'Step Aside Mbete' Demands Opposition". www.enca.com. Retrieved 2016-04-10.
  47. de Vos, Pierre (18 March 2015). "The World According to Baleka: Making up rules for Parliament". www.dailymaverick.co.za. Retrieved 2016-04-10.
  48. Makinana, Andisiwe (17 September 2014). "Baleka Mbete's parly position brings the House down". The M&G Online. Retrieved 2016-04-10.
  49. Baleka Mbete: I've been asked to lead the ANC (in English). Archived from the original on 2023-07-03.
  50. Munusamy, Ranjeni (2016-04-19). "Baleka Mbete: Madam Speaker, Madam President?". Daily Maverick (in English). Retrieved 2025-08-04.
  51. Baleka Mbete says her bid for ANC's presidency is ‘not formally on the table yet’ (in English). Archived from the original on 2024-12-17.
  52. Reporter, Staff (2017-09-01). "ANC presidential race wide open". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  53. "Baleka Mbete endorses Cyril Ramaphosa for ANC president". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  54. Reporter, Staff (2019-02-08). "Point of order, Madam Speaker!". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  55. "Here is the ANC's new NEC". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  56. Tandwa, Lizeka (2021-07-16). "Where are all the (ex)president's men and women?". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.
  57. https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2019-01-30-speaker-of-parliament-baleka-mbete-anxious-about-her-future/
  58. Thandi Modise to replace Baleka Mbete as National Assembly speaker (in English). Archived from the original on 2024-12-17.
  59. Baleka Mbete and Malusi Gigaba decline parliamentary seats (in English). Archived from the original on 2025-03-19.
  60. "Primedia Plus". Primedia Plus (in English). Retrieved 2025-08-04.
  61. Khumalo, Juniour. "'It was not about what I preferred, but the task at hand': Mbete on taking up ANCWL convener post". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  62. Hunter, Juniour Khumalo and Qaanitah. "Ramaphosa advisor touted to lead tentative ANC Women's League structure alongside Baleka Mbete". News24 (in American English). Retrieved 2025-08-04.
  63. Sadike, Mashudu (2023-06-18). "Scores of senior ANC leaders including Pravin Gordhan, Derek Hanekom, Joel Netshitenzhe, Tito Mboweni booted out". IOL (in English). Retrieved 2025-08-04.
  64. http://www.citizen.co.za/index/article.aspx?pDesc=28171,1,22
  65. "The Times - A finger in all the right pies". www.thetimes.co.za. Archived from the original on 2008-11-25. Retrieved 2025-08-04.
  66. Reporter, Staff (2013-09-06). "Investigators: 'Gold Fields bribed Mbete'". The Mail & Guardian (in English). Retrieved 2025-08-04.